(κείμενο: Δημήτρης Μπάμπας)

Αν το βίντεο κλιπ είναι μια μυθοποιημένη εκδοχή της μουσικής, ένα μέσο για να κατασκευαστεί μια δραματική πλοκή και μια αφήγηση με αφετηρία τους στίχους ενός τραγουδιού, το μουσικό ντοκιμαντέρ είναι ο αντίποδας του: ένα μέσο που χρησιμοποιεί την καταγραφή της πραγματικότητας για να εισβάλλει στην καρδιά της δημιουργίας, εκεί δηλαδή που παίζεται το πραγματικό παιχνίδι.
Στρέφοντας το βλέμμα στην πραγματικότητα - που συχνά είναι κάτι περισσότερο από την ζωή του τραγουδιστή δημιουργού -, ο σκηνοθέτης του ντοκιμαντέρ μπαίνει σε μία περιπέτεια: αναζητά πίσω από τους στίχους και τις μουσικές, πέρα από τις λαμπερές εικόνες και τους μύθους, την αληθινή διάσταση της μουσικής, δηλαδή πράξεις και μαρτυρίες που υπαινίσσονται για το πως συντελείται η πράξη της δημιουργίας.
Ενταγμένα στο πρόγραμμα του πρόσφατου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης -Εικόνες του 21ου αιώνα (1999), τα μουσικά ντοκιμαντέρ προσφέρουν μια καλειδοσκοπική εκδοχή για την κατάσταση του είδους. Από καταγραφές σκηνοθετημένων συναυλιών (O Pόμπιν Xίτσκοκ Στη Βιτρίνα) σε βιογραφικά πορτραίτα ροκ ηρώων (Λου Pιντ: Καρδιά Από Ροκ Εντ Ρολ), και από έρευνες για την κατάσταση ενός μουσικού ρεύματος (Στο Δρόμο Για Τον Ουρανό) σε περιπλανήσεις ανά την υφήλιο (O Zακίρ Και Οι Φίλοι Του) οι σκηνοθετικές προθέσεις είναι κοινές: η σαγήνη της μουσικής ποτέ δεν θα πρέπει να οδηγεί στη παραμόρφωση του πραγματικού.

Εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα η ταινία Mπομπ Mάρλι: Η Συναυλία (BOB MARLEY LIVE IN CONCERT, Stefan Paul, 1998): εδώ η σκηνοθεσία έχει υποκύψει αμαχητί στον μύθο και στις αναμνήσεις: Καταγραφή δύο συναυλιών -των τελευταίων που έδωσε ο Bob Marley - και αποσπάσματα από την κηδεία του συνθέτουν το ντοκιμαντέρ. Επιχειρώντας η σκηνοθεσία να κάνει ένα μνημόσυνο, επιλέγει να υπενθυμίσει, μέσα από συναυλίες, τις τελευταίες δημιουργικές του στιγμές. Περιορίζοντας την επέμβαση του στο ελάχιστο -μια τυπική διαχείριση διευθέτηση του οπτικού υλικού- ο σκηνοθέτης αρνείται να δει πέρα από τις εικόνες των δυο συναυλιών, εμμένοντας στην σκηνική παρουσία του Bob Marley.
Εδώ η επιλογή και η σειρά των τραγουδιών είναι ενδεικτική κάποιας απόπειρας της σκηνοθεσίας για κλιμάκωση: Natural Mystic Flows, I Shot the Sheriff, War/ No more troubles, Zimbabwe, Jammin (από την συναυλία του Ντόρτμουντ το 1980 στα πλαίσια της Uprising Tour) και στην συνέχεια No Woman No cry και Exodus (από το Reggae Sunsplash του 1979). "Έξοδος" από την ζωή και διακοπή στην μουσική: η προσοχή του θεατή εστιάζεται στην κηδεία και στις ομιλίες των επισήμων. Όντας όμως αυτό το διάλειμμα προσωρινό, είναι η επιστροφή με τα τραγούδια Jah Love Protect us, Get up stand up, Coming from the cold και Lively Up Yourself που οδηγεί το ντοκιμαντέρ στην κλιμάκωση του.

Η βιτρίνα του τίτλου για το ντοκιμαντέρ O Pόμπιν Xίτσκοκ Στη Βιτρίνα (STOREFRONT HITCHCOCK, Jonathan Demme, 1997) είναι ενός καταστήματος σ' ένα δρόμο του Μανχάταν της Νέας Υόρκης. Τοποθετώντας τον Ρόμπιν Χίτσκοκ (Robyn Hitchcock) στην βιτρίνα, ο σκηνοθέτης της Σιωπής των Αμνών (1991) αλλά και του Stop Making Sense (1984), βάζει ένα στοίχημα: η προσοχή του θεατή θα πρέπει να εστιασθεί στα 15 τραγούδια και στους αιρετικούς και ειρωνικούς μονολόγους του Robyn Hitchcock ("η θρησκεία είναι πορνογραφία") που παρεμβάλλονται ανάμεσα στα τραγούδια .
Η σκηνοθεσία σ' αυτήν την κινηματογραφημένη "συναυλία" είναι λιτή: οι φωτισμοί που αλλάζουν, οι περαστικοί που ρίχνουν κλεφτές ματιές στην βιτρίνα, η κουρτίνα που καλύπτει ορισμένες φορές τον καλλιτέχνη από τα μάτια των περίεργων περαστικών, η κίνηση του δρόμου. Είναι ακριβώς αυτή λιτότητα στην σκηνοθεσία που προτρέπει στον θεατή να αντιμετωπίσει μ 'ένα καθαρό βλέμμα την προσωπικότητα του Robyn Hitchcock: να αποτιμήσει χωρίς την παραμορφωτική μυθοποίηση ενός βίντεο κλιπ ή χωρίς τις γνώμες επαϊόντων και συνεργατών, το τελικό αισθητικό αποτέλεσμα.

Στο Aναζητώντας Τον Tζίμι (SEARCHING FOR JIMI, D.A. Pennebaker, Chris Hegedus, 1998) είναι οι απόηχοι μιας ολόκληρης μυθολογίας που δίνουν την αφορμή. Ταξιδεύοντας σε διαφορετικές πόλεις, συνομιλώντας με διαφορετικούς μουσικούς, οι σκηνοθέτες αναζητούν μέσα από ηχογραφήσεις που ετοιμάζονται (για ένα tribute album;) τα ίχνη των κιθαριστικών σόλο του Hendrix. Οι Five Blind Boys (συγκρότημα γκόσπελ), ο Chuck D. , η Cassandra Wilson, η Roseanne Cash, η Taylor Dane, ο Charlie Musselwhite, η Laurie Anderson, οι Los Lobos: είναι καθαρό από τα ονόματα που εμφανίζονται ότι ο Jimi Hendrix δεν προσεγγίζεται ως ένας ήρωας της ροκ μυθολογίας, αλλά αντίθετα ως ένα πρόσωπο του οποίου οι επιρροές στον χώρο της σύγχρονής μουσικής σκηνής εξακολουθούν ακόμα να είναι ισχυρές. Συνεντεύξεις και προσωπικές αφηγήσεις (για το πως ο Hendrix άλλαξε την ζωή τους) και αμέσως μετά απόπειρες για να τιθασευτεί η μουσική του, για να μπει στα μέτρα και σταθμά της σύγχρονης μουσικής πραγματικότητας. Το τελικό ηχητικό αποτέλεσμα -που άλλοτε ηχεί οικείο και άλλοτε παράδοξο- δικαιώνει τις σκηνοθετικές προθέσεις: αναζητώντας ο φακός τα ίχνη μια απουσίας τελικά καταγράφει τους απόηχους μιας ισχυρής (ακόμα και σήμερα) μουσικής παρουσίας.

Περιπλάνηση στα ενδότερα ενός μύθου επιχειρεί και η σκηνοθεσία στο Λου Pιντ: Καρδιά Από Ροκ Εντ Ρολ (LOU REED: ROCK AND ROLL HEART, Timothy Greenfield-Sanders, 1997). Ακολουθώντας με αυστηρή χρονολογική σειρά την διαδρομή της ζωής του Reed, η σκηνοθεσία επιμένει λιγότερο στην βιογραφική πλευρά: αυτό που κύρια την ενδιαφέρει είναι να κάνει ένα απολογισμό της δημιουργικής του πορείας στον χρόνο.
Συνεντεύξεις με τον ίδιο τον Lou Reed, αλλά και με συνεργάτες, με επιγόνους ή απλώς θαυμαστές του (μεταξύ των οποίων και οι David Byrne, Patti Smith, David Bowie, John Cale, Phillip Glass), αποσπάσματα από συναυλίες, αλλά και σκηνές από την μυθική Factory του Andy Warhol: μέσα από τον λόγο των συνεργατών και τις εικόνες συναυλιών σχεδιάζεται ένα πορτραίτο αποκαλυπτικό και ορισμένες φορές νοσταλγικό.
Έτσι δεν είναι παράξενο που η μία από τις δύο στιγμές που ο θεατής διακρίνει μια συγκίνηση στον λόγο του Reed είναι όταν μιλά για την επιρροή που άσκησε σ' αυτόν ο "καταραμένος" Αμερικάνος ποιητής Delmore Schwartz, καθηγητής του στο Πανεπιστήμιο (η άλλη είναι όταν μιλά για την σχέση του με τον Doc Pomus).
Όμως αυτό που κυρίως διαλύεται από τις εικόνες του ντοκιμαντέρ είναι η άχλη του μύθου που συνοδεύει τον Reed: παρουσιάζεται λιγότερο ως μια σκοτεινή φιγούρα βυθισμένη στην παρακμή και περισσότερο ως ένας δημιουργικός καλλιτέχνης στο έργο του όποιου αντανακλάται η ζωή στο περιθώριο.

Στο Δρόμο Για Τον Ουρανό (ON MY WAY TO HEAVEN, Regine Abadia, Joseph Licide, 1998), ο θεατής συναντά ορισμένους από τους πιο ενδιαφέροντες καλλιτέχνες της σύγχρονης γκόσπελ: την Ethel Holloway, τους Helping Hand Gospel Singers, τον Aubrey Ghent & Friends, τους Campbell Brothers, τον Willie Neal Johnson και τους Gospel Keynotes, τον Elder Roma Wilson.
Ρεύμα της αφροαμερικάνικης μουσικής παράδοσης και θρησκευτική μουσική, η γκόσπελ και οι θεράποντές της έχουν θέσει τους στόχους τους με σαφήνεια: να μεταφέρουν το Μήνυμα, να υμνήσουν τον Θεό. Υπηρετώντας το Θείο, μεταφέροντας την Μαρτυρία Του και ζώντας μέσα στο τοπίο μιας αμερικάνικης μεγαλούπολης, οι τραγουδιστές και οι μουσικοί της διαμορφώνουν μια ιδιαίτερη φιλοσοφία: είναι το δίπολο Διάβολος-Θεός που καθορίζει την οπτική τους. Περιπλανώμενοι στις κοινότητες των μαύρων πιστών, οι σκηνοθέτες δεν καταγράφουν μόνο την μουσική πράξη εν τη γενέσει της, δεν μένουν μόνο στις θρησκευτικές τελετουργίες. Κινηματογραφούν παράλληλα και τις μαρτυρίες ζωής των μουσικών: γι' αυτούς τα πράγματα είναι καθαρά: η έμπνευση και η δημιουργία έχουν θεϊκή προέλευση, η επιφοίτηση δημιουργεί μουσική.
Όμως πέρα από την μετάνοια και την εξομολόγηση, πέρα από τις γεμάτες συναίσθημα θρησκευτικές τελετουργίες, ο θεατής διακρίνει την θεμελιώδη αντίφαση (ή συνάφεια;) που κρύβεται μέσα σ' αυτή τη μουσική: σε μια σκηνή ένα γνωστό "αμαρτωλό" rhythm 'n' blues κομμάτι μεταλλάσσεται σε θρησκευτικό ύμνο.

Η έθνικ άποψη για την μουσική δημιουργία εκφράζεται μέσα από το ντοκιμαντέρ O Zακίρ Και Οι Φίλοι Του (ZAKIR AND HIS FRIEND, Lutz Leonhardt, 1997). Έχοντας ως κέντρο την προσωπικότητα του Zakir Hussain (Ινδού μουσικού της tabla), ο σκηνοθέτης επιχειρεί μια περιπλάνηση στον κόσμο του ρυθμού: μουσικοί και συγκροτήματα από την Ιαπωνία, το Τρινιντάντ, το Μπαλί, την Βενεζουέλα, την Μπουρκίνα Φάσο (Suar Agung, Les Freres Coulibaly, Kodo, George Brooks, Renegades). Σ' αυτήν την αναζήτηση μιας κοινής γλώσσας και ενός κοινού ρυθμού, ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί τον Zακίρ ως ξεναγό.
Ωστόσο, συχνά, ο φακός απομακρύνεται, τόσο από τον ίδιο όσο και από τους μουσικούς, για να καταγράψει τον ρυθμό όταν αυτός δημιουργείται. Τα τραίνα που περνούν, τα παιδιά που παίζουν, ο αγρότης που κόβει τα χόρτα, η μηχανή του πλοίου, το πλύσιμο των ρούχων στο ποτάμι: οι απλές και καθημερινές πράξεις προσφέρουν την ρυθμική βάση της καθημερινής ζωής. Όντας περκασιονίστας ο ίδιος, ο σκηνοθέτης δημιουργεί ένα ρυθμικό ψηφιδωτό εικόνων, μια ποικιλία ρυθμών που μεταλλάσσονται και εναλλάσσονται.
Σ' αυτό το ντοκιμαντέρ οι εικόνες βιώνονται από τον θεατή ως μία μοναδική οπτική και ηχητική εμπειρία ρυθμού: Είναι η παγκόσμια κοινή ρυθμική βάση που αντηχεί στις εικόνες της ταινίας, είναι η πίστη ότι ο ρυθμός είναι τελικά ο σφυγμός της ζωής…


Δημήτρης Μπάμπας

Searching For Jimi (ε.τ. Aναζητώντας τον Tζίμι)
Σκηνοθεσία: D.A. Pennebaker, Chris Hegedus.
Φωτογραφία: Joan Churchill, D.A. Pennebaker.
Παίζουν: Charlie Musselwhite, Roseanne Cash, Taylor Dane, Laurie Anderson, Five Blind Boys, Chuck D. , Cassandra Wilson, Los Lobos.
Διάρκεια: 60'

Bob Marley, Live In Concert (ε.τ. Mπομπ Mάρλι: η συναυλία)
Σκηνοθεσία: Stefan Paul.
Σενάριο: Stefan Paul.
Παίζουν: Bob Marley.
Διάρκεια: 65'

Storefront Hitchcock (ε.τ. O Pόμπιν Xίτσκοκ στη βιτρίνα)
Σκηνοθεσία: Jonathan Demme.
Φωτογραφία: Anthony Jannelli.
Παίζουν: Robyn Hitchcock.Διάρκεια: 77' 

Lou Reed: Rock And Roll Heart (ε.τ. Λου Pιντ: καρδιά από ροκ εντ ρολ)
Σκηνοθεσία: Timothy Greenfield-Sanders.
Φωτογραφία: Timothy Greenfield-Sanders.
Παίζουν: Patti Smith, David Bowie, David Byrne, John Cale, Phillip Glass.
Διάρκεια: 75'

On My Way To Heaven (ε.τ. Στο δρόμο για τον ουρανό)
Σκηνοθεσία: Regine Abadia, Joseph Licide.
Φωτογραφία: Philippe Ros.
Παίζουν: Ethel Holloway, Campbell Brothers, Willie Neal Johnson & Gospel Keynotes, Helping Hand Gospel Singers, Aubrey Ghent & Friends, Elder Roma Wilson.
Διάρκεια: 52'

Zakir And His Friend (ε.τ. O Zακίρ και οι φίλοι του)
Σκηνοθεσία: Lutz Leonhardt.
Σενάριο: Lutz Leonhardt.
Φωτογραφία: Felix von Muralt.
Παίζουν: Zakir Hussain, The Boys and Girls of Chuao, Les Freres Coulibaly, George Brooks, Renegades, Kodo, Suar Agung.
Διάρκεια: 90'  

(Ημερομηνία δημοσίευσης: 17/10/1999)