του Sergei Loznitsa
(κριτική: Δημήτρης Μπάμπας)
Imperium, δηλαδή αυτοκρατορία. Μια αυτοκρατορία στη δόξα της, στην ακμή της. Η αυτοκρατορία της πάλαι ποτέ Σοβιετικής Ένωσης.
Η 56η επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης γιορτάζεται με μια εντυπωσιακή παρέλαση στην Κόκκινη Πλατεία. Τα πορτρέτα των ιστορικών ηγετών, οι κόκκινες σημαίες, τα συνθήματα -Ζήτω ο Μαρξισμός Λενινισμός-. Βρισκόμαστε στο 1973. Ηγέτης της σοβιετικής ένωσης είναι ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ.
Ο ουκρανός σκηνοθέτης σκηνοθετεί ένα ντοκιμαντέρ, για του οποίου τις εικόνες δεν είναι αυτός εξ αρχής υπεύθυνος. Η πρώτη ύλη είναι υλικό εικόνες που κατέγραψαν Ιταλοί κινηματογραφιστές μεταξύ 1970 και 1973, περιοδεύοντας στη Σοβιετική Ένωση, προφανώς με επίσημη άδεια του καθεστώτος. [Στους παραγωγούς της ταινίας βρίσκεται και το ιταλικό Οπτικό-ακουστικό Αρχείο του Εργατικού και Δημοκρατικού Κινήματος].Ο ρόλος του σκηνοθέτη είναι, όχι η παραποίηση- μεταποίηση του υλικού, αλλά η διευθέτηση του, δηλαδή τοποθέτηση αυτών των λήψεων σε μια οργανωμένη συγκροτημένη δομή και μέσω αυτής η δημιουργία νοήματος.
Ένα εμπορικό κέντρο, η χιονοθύελλα στους δρόμους της Μόσχας, η αλλαγή φρουρά στο μαυσωλείο του Λένιν, το μετρό, η κίνηση στους δρόμους της πόλης, μια έκθεση φωτογραφίας. Από την Μόσχα στην επαρχία. Στην εκκλησία ένα προσκύνημα, το ψάρεμα στην παγωμένη λίμνη. Ένα εργοστάσιο αυτοκινήτων...
Το βλέμμα των ιταλών κινηματογραφιστών είναι ένα βλέμμα εκτός της επίσημης γραμμής. Προφανώς εντυπωσιάζεται από τον επίσημο λόγο: από τις παρελάσεις- τελετουργίες του καθεστώτος. Ωστόσο, παράλληλα εστιάζει με μια διάθεση ερευνητική και φιλοπερίεργη και στις όψεις της καθημερινής ζωής. Καθώς, λοιπόν, η κάμερα απομακρύνεται από τις δοξαστικές τελετουργίες του καθεστώτος και στρέφει την προσοχή της στην καθημερινή ζωή, ότι εντυπώνεται στον θεατή είναι τα πρόσωπα των ανθρώπων: άνθρωποι του μόχθου, άλλοτε καλοζωισμένοι ή άλλοτε φτωχοί, πρόσωπα ρυτιδιασμένα, χαραγμένα από τους κόπους μιας ζωής.
Η ταινία ανήκει σ’ ένα είδος στο οποίο έχει εξειδικευθεί ο σκηνοθέτης (Blockade/ 2005, The Trial/ 2018): η δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ που βασίζεται σε εικόνες που έχουν κινηματογραφηθεί από άλλους, που ανήκουν σε κινηματογραφικά αρχεία ή είναι επίκαιρα. Χρησιμοποιώντας αυτές τις εικόνες συγκροτεί μία αφήγηση απολύτως προσωπική: ο σκηνοθέτης μέσω του μοντάζ, με της διευθετήσεις του υλικού, συγκροτεί μία αφήγηση που του ανήκει απολύτως. Γκρεμίζει και σπάει την βιτρίνα και εισέρχεται στο εσωτερικό αυτών των εικόνων
Εικόνες της ενδοχώρας, της ρώσικης επαρχίας, στην Άπω Ανατολή και την Ευρώπη. Τα εργοστάσια, τα ορυχεία. Το ταξίδι στην Ανατολή. Βουδιστικές παγόδες. Η αυλή ενός σχολείου. Η ζωή των κτηνοτρόφων. Πανηγύρια, αγώνες πάλης, παζάρια, τζαμιά, εκκλησίες, πετρελαιοπηγές. Κιργιζία, Τατζικιστάν, Τουρκμενιστάν, Νταγκεστάν, Μπουχάρα, Τασκένδη, Μπακού του Αζερμπαϊτζάν, Αρμενία. Γεωργία.
Διάσπαρτα μέσα στις εικόνες τα σύμβολα του καθεστώτος ο Λένιν, το σφυροδρέπανο, το κόκκινο χρώμα και φυσικά τα ονόματα των τόπων που συνοδεύονται πάντα από το επίθετο “σοβιετική σοσιαλιστική”. Ωστόσο, πολλές φορές, απεικονίζεται μια ζωή και μια καθημερινότητα εκτός της επίσημης ιδεολογίας. Έρχονται στην επιφάνεια οι ακραίες αντιφάσεις- αντιθέσεις μιας χώρας διχασμένης ανάμεσα στην ανατολή και τη δύση.
Η κατάληξη του ταξιδιού είναι στη Δύση. Γάμος στο δημαρχείο, σχολείο, η λατρεία του Λένιν και της επανάστασης, μια έκθεση μόδας, η κίνηση στους πολυσύχναστους δρόμους. Η Ουκρανία και το Κίεβο, η Λιθουανία και η Ρίγα, το Ταλίν της Εσθονίας, τέλος το Λένινγκραντ, ή αλλιώς η Αγία Πετρούπολη.
Εθνογραφικό ή λαογραφικό σε κάποια επεισόδια-κυρίως σ’ αυτά που απεικονίζονται εθνικές μειονότητες -, το ντοκιμαντέρ δεν διαθέτει ένα σαφή αφηγηματικό άξονα, ούτε κάποια κεντρικά πρόσωπα. Είναι η περιπλάνηση, έτσι χωρίς σκοπό σε μια αχανή αυτοκρατορία. Στην Άπω Ανατολή της αυτοκρατορίας παρατηρούμε κάτι άξιο επισήμασνης: εδώ στο βλέμμα της κάμερας επιστρέφεται. Αυτό το βλέμμα είναι εντέλει ο κεντρικός χαρακτήρας του ντοκιμαντέρ: το βλέμμα ενός flâneur, ένα βλέμμα φιλοπερίεργο, ανήσυχο, διερευνητικό.
* Το 1991 τον Δεκέμβριο, η χώρα αυτή έπαψε να υπάρχει. Η αυτοκρατορία κατέρρευσε.
La Biennale di Venezia 2026/ Εκτός συναγωνισμού
