(συνέντευξη: Καλλιόπη Πουτούρογλου) 
1. Είστε ένας από τους σημαντικότερους και πιο επιδραστικούς δημιουργούς της δεύτερης γενιάς του Νέου Τουρκικού Κινηματογράφου. Λαμβάνοντας υπόψη το ακαδημαϊκό σας υπόβαθρο και το διδακτορικό σας στη Σύγχρονη Τουρκική Ιστορία, πώς η «ματιά» του ιστορικού επηρεάζει τη συγγραφή του σεναρίου ή τον τρόπο με τον οποίο κοιτάτε μέσα από την κάμερα;
Πιστεύω ότι το υπόβαθρό μου είναι πιο σημαντικό κατά τη συγγραφή του σεναρίου και την επιλογή των θεμάτων, καθώς συνήθως διερευνώ ένα συγκεκριμένο ερώτημα: πώς οι άνθρωποι δημιουργούν εχθρούς και πώς καταφεύγουν κατά συνέπεια στη βία. Το ερώτημα αυτό διαμορφώνεται, σε μεγάλο βαθμό, από τις ιστορικές μου αναγνώσεις -όχι μόνο τις ακαδημαϊκές-, αλλά και από τα βιώματά μου στην Τουρκία, συμπεριλαμβανομένων και πιο πρόσφατων εμπειριών. Ωστόσο, θεωρώ ότι τροφοδοτούμαι πνευματικά κυρίως μέσα από τα διαβάσματά μου. Υπάρχει λοιπόν και η επιστημονική διάσταση: τα σενάριά μου επηρεάζονται έντονα από αυτή την προσέγγιση, καθώς επιδιώκω πάντα να εντάσσω τους χαρακτήρες μου σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο, να τους τοποθετώ σε μικρές κοινότητες, δημιουργώντας ένα είδος μικρόκοσμου, ένα μικρό «εργαστήριο» όπου παρατηρώ τον τρόπο που δρουν. Όλη αυτή η προσέγγιση πηγάζει, κατά κύριο λόγο, από την ιδιότητά μου ως ιστορικού. Αντιθέτως, στα γυρίσματα, δεν νομίζω ότι το υπόβαθρό μου παίζει καθοριστικό ρόλο· εκεί λειτουργώ περισσότερο ως καλλιτέχνης.
2. Από το «Beyond the Hill» μέχρι το πρόσφατο έργο σας, οι περισσότερες ταινίες σας βασίζονται σε συγκεκριμένα μοτίβα, που επανεμφανίζονται με διαφορετικούς και σταδιακά πιο σύνθετους τρόπους. Οι απωθημένοι φόβοι των μικρών κοινωνιών, ο τρόπος με τον οποίο οι κοινότητες δημιουργούν εχθρούς, η συλλογική παράνοια και η βία που αναπαράγεται από το κράτος αλλά και από τα άτομα. Ο φόβος και το μίσος εναλλάσσονται στις ταινίες σας, σχηματίζοντας έναν φαύλο κύκλο. Τι είναι αυτό που σας ελκύει σε αυτές τις θεματικές; Από το «Beyond the Hill» (2012) μέχρι το «Salvation» (2026) πώς έχει εξελιχθεί η αντίληψή σας για τη συλλογική παράνοια;
Νομίζω ότι αυτό που με ελκύει αλλά και με σοκάρει, είναι κυρίως η πολιτική βία, την οποία νιώθω στην καθημερινή ζωή. Ως ιστορικός, εξετάζοντας την ιστορία -και ειδικά την ιστορία του 20ου αιώνα- βλέπω τόση πολλή βία, καθώς και την ανθρώπινη ανοησία που την προκαλεί. Έτσι, το κύριο μέλημά μου είναι να διερευνήσω το εξής ερώτημα: γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με τόσο άγριο τρόπο; Είναι, κατά ειρωνικό τρόπο, εντυπωσιακό το πώς, αν κοιτάξει κανείς την ιστορία, κάθε κοινωνία θεωρεί ότι οι πράξεις της είναι νόμιμες, ενώ κατηγορεί τους άλλους. Καμία σύγκρουση δεν τελειώνει με την αυτοκριτική οποιασδήποτε πλευράς, καθώς όλοι πιστεύουν ότι έχουν δίκιο και ότι οι άλλοι είναι εκείνοι που τους αδικούν. Εξετάζοντας αυτόν τον μηχανισμό, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο φόβος και η παράνοια αποτελούν τις βασικές αιτίες της πολιτικής βίας. Όταν οι άνθρωποι νιώθουν πραγματικά ότι απειλούνται ή ότι βρίσκονται σε κίνδυνο, μπορούν να γίνουν εξαιρετικά βίαιοι και άγριοι, δικαιολογώντας τις πράξεις τους με το σκεπτικό ότι οι άλλοι είναι επικίνδυνοι, οπότε «πρέπει να κάνουμε κάτι επειγόντως». Φυσικά, υπάρχουν και άλλοι μηχανισμοί, αλλά αυτοί εμφανίζονται διαρκώς. Παρατηρώντας την ιστορία και την καθημερινή ζωή, δεν πιστεύω ότι οι άνθρωποι είναι σαδιστές, ούτε ότι συμπεριφέρονται έτσι επειδή επιθυμούν να είναι άγριοι. Στην πραγματικότητα, είναι συνήθως ανασφαλείς -ειδικά οι ανδρικοί χαρακτήρες στα έργα μου είναι πάντα ανασφαλείς- και το να μένουν ενωμένοι τούς προσφέρει μια αίσθηση αυτοπεποίθησης και θάρρους. Η δημιουργία εχθρών τούς βοηθά να προβάλλουν πάνω τους παλιά προβλήματα και να βρίσκουν αποδιοπομπαίους τράγους. Ίσως, λοιπόν, να καταπιάνομαι συχνά με αυτές τις θεματικές, ή ίσως απλώς να θέλω να τις προσεγγίσω από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Στο «Beyond the Hill» για παράδειγμα, η βασική οπτική μου γωνία ήταν αυτή του ερευνητή. Το «Frenzy» ήταν κάπως διαφορετικό· ήταν μια πιο προσωπική ιστορία, που αφορούσε δύο αδέλφια, με ένα πολύ πιο βίαιο υπόβαθρο. Στο «Burning Days», ο πρωταγωνιστής ήταν περισσότερο θύμα αυτής της διαδικασίας, ενώ στην τελευταία μου ταινία, το «Salvation», εστιάζω περισσότερο σε κοινωνικά προβλήματα. Προσπαθώ να δείξω πώς λειτουργούν οι εσωτερικές κοινωνικές δυναμικές και πώς μπορεί να αναπτυχθεί η ριζοσπαστικοποίηση στο εσωτερικό της κοινωνίας, οδηγώντας τελικά στη δημιουργία εχθρών. Σε κάθε ταινία επιλέγω διαφορετικούς ανδρικούς χαρακτήρες και εστιάζω σε διαφορετικές ανδρικές κυρίως συμπεριφορές. Οι πρωταγωνιστές του Beyond the Hill και του Salvation είναι εντελώς διαφορετικοί.
3. Οι κόσμοι των ταινιών σας φαίνεται συχνά να διέπονται από μια βαθιά ριζωμένη μορφή αρρενωπότητας, στην οποία η ισχύς, ο ανταγωνισμός, η εξουσία και η βία είναι στενά συνυφασμένα. Οι γυναίκες, από την άλλη πλευρά (αν σκεφτούμε το «A Tale of Three Sisters» και το «Salvation) , κατέχουν μια διαφορετική, πιο ευάλωτη θέση, μέσα σε αυτές τις ανδροκρατούμενες κοινωνίες. Πόσο συνειδητά δομείτε αυτή τη σχέση των φύλων στις ταινίες σας;
Στις ταινίες μου ένας από τους λόγους εκδήλωσης της βίας (φυσικά δεν υπάρχει μόνο ένας) είναι αυτή η ευάλωτη αρρενωπότητα, η κρίση της αρρενωπότητας. Σχεδόν σε όλες τις ταινίες μου, οι άνδρες βρίσκονται υπό την πίεση αυτής της ανδρικής ιδεολογίας. Είναι ισχυροί ως άνδρες, αλλά υπάρχει πάντα ένα χάσμα ανάμεσα στο τι θα έπρεπε να είναι αυτοί οι «ιδανικοί» άνδρες και στο τι είναι στην πραγματικότητα. Στις περισσότερες ταινίες μου, οι ήρωες προσπαθούν να διαχειριστούν αυτό το χάσμα. Κάπως έτσι είναι και ο Μεσούτ στο Salvation. Προέρχεται από μια σημαντική οικογένεια, αλλά η δική του κοινωνική θέση δεν είναι τόσο σπουδαία. Εξαιτίας της συζύγου του, βρίσκεται σε μειονεκτική θέση· θέλει πραγματικά να την ελέγχει και γι’ αυτό τη ζηλεύει. Στις «Μέρες Ξηρασίας» (Burning Days), ο εισαγγελέας δεν είναι «αρκετά άνδρας», από τη μία προσπαθεί να επιδείξει ανδρισμό, ενώ από την άλλη προσπαθεί να εξερευνήσει άλλες πτυχές του εαυτού του. Πιστεύω ότι σχεδόν σε όλες τις ταινίες μου υπάρχει μια μορφή κρίσης της αρρενωπότητας. Όσον αφορά τις γυναίκες (μπορώ κυρίως να μιλήσω για τις Τρεις αδερφές/ A Tale of Three Sisters) νομίζω ότι είναι πιο συμφιλιωμένες με την ταυτότητά τους. Η πιθανή εκδήλωση βίας σε αυτές είναι πολύ μικρότερη. Υπάρχουν κι εκεί βέβαια οι ανταγωνισμοί, οι έντονες διαλεκτικές αντιπαραθέσεις, κάποιες φορές η λεκτική βία. Αλλά και η αλληλεγγύη ταυτόχρονα.
4. Συχνά χρησιμοποιείτε πυρετώδη όνειρα ή οράματα, ειδικά στο Salvation, που θολώνουν τα όρια μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας. Στο Salvation, δημιουργείτε μια εφιαλτική, αποπνικτική ατμόσφαιρα -όπως ακριβώς στο Frenzy και στο Burning Days- εδώ όμως θυμίζοντας ταινία τρόμου. Τι σας ελκύει σε αυτό το κινηματογραφικό στοιχείο;
Καταρχάς, υπάρχει μια προσωπική κλίση, μια ιδιαίτερη προτίμηση: μου αρέσουν τα «πυρετώδη όνειρα», η πυρετώδης ατμόσφαιρα. Επίσης, αγαπώ τη γοτθική λογοτεχνία, τον Έντγκαρ Άλαν Πόε, για παράδειγμα. Πέρα όμως από αυτό, οι ταινίες μου , και ειδικά το Salvation, πραγματεύονται τους φόβους. Χρησιμοποιώντας αυτό το μοτίβο του φόβου, οδηγήθηκα προς στοιχεία που παραπέμπουν στο είδος του τρόμου. Πιστεύω, μάλιστα, ότι συνέβαλαν και άλλοι παράγοντες στη διαμόρφωση αυτής της ατμόσφαιρας. Καταρχάς, ο ρόλος του Μεσούτ (Salvation) είναι εξαιρετικά σημαντικός για μένα: πρόκειται για έναν άνθρωπο βασανισμένο, στοιχειωμένο από τα όνειρά του. Σε αυτή τη συγκεκριμένη ταινία, τα όνειρα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην κατανόηση της συλλογικής παράνοιας. Ο Μεσούτ λέει ότι όλοι θα βλέπουν τα ίδια όνειρα. Πρόκειται για ένα κρίσιμο σημείο στο οποίο φτάνει μια συλλογικότητα: όταν οι άνθρωποι φοβούνται το ίδιο πράγμα, όταν βλέπουν τα ίδια όνειρα –ή μάλλον τους ίδιους εφιάλτες– τότε συμβαίνει κάτι σημαντικό. Επιπλέον, επειδή στην ιστορία αυτή αντλώ στοιχεία από τον Σουφισμό, αυτή τη μυστικιστική εκδοχή του Ισλάμ, αξίζει να σημειωθεί ότι, στη συγκεκριμένη παράδοση, τα όνειρα κατέχουν κεντρική θέση. Όλα συμβαίνουν μέσα στα όνειρα: το θεϊκό έρχεται από τα όνειρα, ο Σεΐχης βλέπει όνειρα, οι άνθρωποι βλέπουν όνειρα που μεταφέρουν κάποιο μήνυμα. Θα μπορούσαμε σχεδόν να πούμε ότι, σε αυτή την παράδοση, τα όνειρα αποτελούν πεδίο όπου διαδραματίζονται πολιτικά ζητήματα. Έτσι, καθώς όλα αυτά τα στοιχεία συνδυάστηκαν, τα όνειρα απέκτησαν τεράστια σημασία στην ταινία. Και δεδομένου ότι η ιστορία αφορά την αυταπάτη, την πλάνη, τα όνειρα και οι εφιάλτες έγιναν όλο και πιο σημαντικά.
5. Το κινηματογραφικό σας ύφος αντλεί από τις συμβάσεις των κινηματογράφου ειδών. Συχνά δανείζεστε στοιχεία από γουέστερν, θρίλερ, οικογενειακά δράματα αλλά και το νουάρ, προκειμένου να αφηγηθείτε ιστορίες με βαθύ πολιτικό περιεχόμενο. Σε ποιο είδος αισθάνεστε πιο κοντά; Πώς επιτυγχάνετε την ισορροπία ανάμεσα στην αξία μιας ταινίας είδους και τις απαιτήσεις μιας κοινωνικής κριτικής;
Καθώς επιδιώκω να δημιουργήσω μια ατμόσφαιρα έντονη, γεμάτη αγωνία, τα σενάριά μου διαπνέονται σχεδόν πάντα από μια αίσθηση ανατριχίλας. Μου αρέσουν το σκοτάδι και οι νυχτερινές σκηνές, στοιχεία που με φέρνουν κοντά στη νεο-νουάρ αισθητική. Επιπλέον, οι ταινίες μου χαρακτηρίζονται συχνά ως «γουέστερν» , κυρίως λόγω του τοπίου της Ανατολίας, το οποίο αξιοποιώ εκτενώς. Οι ιστορίες μου θυμίζουν γουέστερν, καθώς στο συγκεκριμένο είδος η δράση εκτυλίσσεται σε μικρές πόλεις και κλειστές κοινότητες, όπου ελλοχεύουν κίνδυνοι και όπου επικρατούν αυστηρές ιεραρχικές σχέσεις, συχνά μάλιστα υπάρχει και διαφθορά. Επομένως, από αφηγηματική άποψη, οι ιστορίες μου έχουν αρκετά κοινά στοιχεία με τα γουέστερν.
6. Η γεωγραφία στις ταινίες σας παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Όταν αναζητάτε μια τοποθεσία, ποια συγκεκριμένη αίσθηση αναζητάτε στο τοπίο;
H τοποθεσία είναι πραγματικά σημαντική για μένα· πιστεύω, μάλιστα, ότι το μισό κομμάτι του αισθητικού αποτελέσματος εξαρτάται από αυτήν. Φυσικά, εφόσον δεν έχουμε τη δυνατότητα να δημιουργήσουμε εξ ολοκλήρου νέους χώρους -κάτι που εμείς δεν μπορούμε να κάνουμε-, το αποτέλεσμα εξαρτάται άμεσα από την τοποθεσία που επιλέγουμε. Αυτό που κάνω είναι να αξιοποιώ τον συγκεκριμένο χώρο: ξεκινώ την αναζήτηση πολύ νωρίς, συνήθως καταλήγω στην τοποθεσία τουλάχιστον έναν χρόνο πριν από τα γυρίσματα και προσαρμόζω πάντα το σενάριο στα δεδομένα του χώρου. Μερικές φορές το ξαναγράφω, καθώς ένας μικρός χώρος ή μια γωνιά μπορεί να μου δώσουν την έμπνευση για μια νέα δράση ή μια καινούργια σκηνή, την οποία και προσθέτω. Προσπαθώ να δημιουργήσω μια εικόνα που να δίνει την αίσθηση ότι το σενάριο γράφτηκε ειδικά για τη συγκεκριμένη τοποθεσία· πρέπει να υπάρχει μια οργανική σχέση ανάμεσα στον χώρο και το σενάριο.
7. Οι ιστορίες σας, προσωπικές και αλληγορικές μαζί, μοιάζουν με σκοτεινές παραβολές, ακόμη και όταν αντλούν έμπνευση από πραγματικά γεγονότα, όπως στο «Salvation». Έχετε ασκήσει ανοιχτά κριτική στις πολιτικές δομές, αν και οι ταινίες σας σπάνια προσφέρουν ρητά πολιτικά μηνύματα ή εύκολες απαντήσεις. Θα έλεγα ότι οι ταινίες σας λειτουργούν ταυτόχρονα σε πολιτικό και υπαρξιακό επίπεδο. Πώς αντιλαμβάνεστε τη σχέση μεταξύ της πολιτικής και της υπαρξιακής διάστασης του κινηματογράφου σας;
Ίσως λόγω της εμπειρίας μου στη χώρα μου, διατηρώ πάντα μια ολιστική προσέγγιση: δεν μπορώ να διαχωρίσω την ανθρώπινη ψυχολογία από τις κοινωνικές συμπεριφορές των χαρακτήρων μου και κατ' επέκταση, από τις πολιτικές τους συμπεριφορές. Μπορεί αυτό που κάνω να μην είναι άμεσα «πολιτικό», με την έννοια ότι οι ψυχολογικές καταστάσεις των χαρακτήρων μου δεν μετατρέπονται ευθέως σε πολιτική δράση, ωστόσο εμπεριέχει πάντα πολιτικές προεκτάσεις. Οι χαρακτήρες μου έρχονται διαρκώς αντιμέτωποι με το ζήτημα της εξουσίας, εμπλέκονται σε συγκεκριμένες σχέσεις εξουσίας, επιδιώκουν την εξουσία ή επιλέγουν τον διαχωρισμό· όλα αυτά έχουν πολιτικές προεκτάσεις, αν το δούμε με μια ευρύτερη, μεταφορική έννοια. Πιστεύω ακράδαντα ότι τα ανθρώπινα κίνητρα επιφέρουν σοβαρές πολιτικές συνέπειες και ότι, αντίστοιχα, οι πολιτικές συνθήκες ασκούν τεράστια επίδραση στις ανθρώπινες καταστάσεις , αν και χρησιμοποιώ τον όρο «πολιτική» με μια πολύ γενική και μεταφορική σημασία.
8. Έχετε αντιμετωπίσει ζητήματα λογοκρισίας ή αναμένετε να προκύψουν τέτοια ζητήματα; Οι ταινίες σας χαίρουν μεγάλης εκτίμησης και έχουν αποσπάσει βραβεία σε εθνικά και διεθνή φεστιβάλ. Λειτουργεί αυτή η επιτυχία ως προστατευτική ασπίδα απέναντι στη λογοκρισία στη χώρα σας;
Το κύριο πρόβλημά μου με τη λογοκρισία είναι ότι υφίσταμαι έμμεση λογοκρισία, η οποία αφορά τους προϋπολογισμούς: δεν μπορώ να λάβω χρηματοδότηση από κρατικά κονδύλια. Από την τρίτη μου ταινία και μετά, έχω αποκλειστεί από τη δημόσια χρηματοδότηση, - έλαβα ενίσχυση μόνο για τις ταινίες «Beyond the Hill» και «Frenzy»-, ενώ για τις υπόλοιπες ταινίες μου δεν κατέστη δυνατό να βρω πόρους. Πρόκειται, λοιπόν, για μια πραγματική, έμμεση καταπίεση. Μέχρι στιγμής δεν έχω υποστεί άμεση λογοκρισία, καθώς αυτή είναι σχετικά σπάνια –τουλάχιστον όσον αφορά τις ανεξάρτητες ταινίες– αν και υπάρχουν ορισμένες εξαιρέσεις, κυρίως σε ό,τι αφορά Κούρδους σκηνοθέτες. Υπάρχει, ωστόσο, έμμεση λογοκρισία· για παράδειγμα, οι ταινίες μου δεν προτείνονται ποτέ ως υποψήφιες για Όσκαρ.
9. Ποια διαδικασία είναι πιο σημαντική για εσάς κατά τη δημιουργία μιας ταινίας; Η συγγραφή του σεναρίου, η προετοιμασία των γυρισμάτων, τα ίδια τα γυρίσματα, το μοντάζ ή το post-production;
Πιστεύω η συγγραφή, γιατί αυτή αποτελεί τη ραχοκοκαλιά του έργου. Παλιότερα ίσχυε αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό, αλλά σήμερα ίσως τα γυρίσματα να έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία, καθώς έχω αρχίσει να υλοποιώ μεγαλύτερες παραγωγές, με περισσότερους συντελεστές. Ίσως πλέον υπάρχει μεγαλύτερη ισορροπία, όμως για μένα όλα ξεκινούν από τη συγγραφή· αν το σενάριο έχει προοπτικές για μένα, νιώθω πάντα το πάθος να βρεθώ στο πλατό. Όλα ξεκινούν και τελειώνουν με το σενάριο.
10. Εξετάζοντας τη φιλμογραφία σας, ποιοι σκηνοθέτες πιστεύετε ότι διαμόρφωσαν την κινηματογραφική σας γλώσσα στα πρώτα σας βήματα και ποιοι συνεχίζουν να σας εμπνέουν μέχρι σήμερα;
Έχω πολλούς αγαπημένους σκηνοθέτες, αν και ίσως να μην είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί με επηρέασαν. Πάντα ήμουν θαυμαστής του Κιούμπρικ και του Μπουνιουέλ, ενώ από τους πιο πρόσφατους εκτιμώ το έργο του Χάνεκε. Επίσης, όσον αφορά τα κινηματογραφικά είδη, τρέφω μεγάλη εκτίμηση για τον Σέρτζιο Λεόνε. Αγαπώ ακόμη τον Βισκόντι , ιδιαίτερα τη σχέση του με την ιστορία και τον τρόπο με τον οποίο τοποθετεί τους χαρακτήρες του σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Αυτές είναι οι βασικές επιρροές μου.
(Συνέντευξη του Emin Alper στην Καλλιόπη Πουτούρογλου, στο πλαίσιο του αφιερώματος του 67ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 2026 στο συνολικό έργο του διακεκριμένου τούρκου σκηνοθέτη)
